Historia Dnia Matki – od starożytności do 26 maja w Polsce

Współczesny Dzień Matki wymyśliła Amerykanka Anna Jarvis w 1908 roku. Do Polski święto trafiło w latach 20. XX wieku za sprawą Polskiego Czerwonego Krzyża, a stała data 26 maja utrwaliła się dopiero po II wojnie światowej. Popularna opowieść o „pierwszym Dniu Matki w Krakowie w 1914 roku” nie ma potwierdzenia w źródłach.

Starożytne korzenie: Rea, Kybele i Hilaria

Święta ku czci matek są starsze niż samo pojęcie „Dnia Matki”. Starożytni Grecy oddawali wiosną cześć Rei, matce bogów olimpijskich. Rzymianie w marcu obchodzili Hilaria – radosne święto Kybele, Wielkiej Matki, z procesjami, maskaradą i dniem wolnym od pracy. Nie były to jednak święta rodzinne w dzisiejszym sensie: czczono bóstwo, a nie własną mamę.

Mothering Sunday – angielski przodek Dnia Matki

Najbliższy prawdziwy przodek święta to angielska Mothering Sunday, obchodzona od XVI wieku w czwartą niedzielę Wielkiego Postu. Pierwotnie chodziło o powrót do „kościoła macierzystego” – parafii, w której człowiek został ochrzczony. Służba i uczniowie rzemieślników dostawali tego dnia wolne, żeby odwiedzić rodzinne strony, i naturalnie odwiedzali też własne matki, często z bukietem polnych kwiatów albo ciastem. Z czasem to właśnie wizyta u mamy stała się sednem święta. Tradycja podupadła w XIX wieku i została wskrzeszona w 1913 roku przez Constance Smith, zainspirowaną amerykańskim Dniem Matki. Więcej o brytyjskich obchodach: Mothering Sunday – Dzień Matki w Wielkiej Brytanii i Irlandii.

Anna Jarvis i narodziny współczesnego święta (USA, 1908)

Historia zaczyna się w Wirginii Zachodniej. Ann Reeves Jarvis, matka jedenaściorga dzieci, w latach 50. i 60. XIX wieku organizowała „Mothers’ Day Work Clubs” – kluby, w których kobiety uczyły się higieny i opieki nad chorymi dziećmi, a w czasie wojny secesyjnej opiekowały się rannymi z obu stron konfliktu. W 1870 roku Julia Ward Howe ogłosiła z kolei „Proklamację Dnia Matki” – apel, by matki zjednoczyły się przeciwko wojnie. Żaden z tych pomysłów nie przerodził się jeszcze w święto.

Zrobiła to córka Ann – Anna Jarvis. Po śmierci matki w 1905 roku postanowiła ustanowić dzień, w którym każdy uczciłby własną mamę. 10 maja 1908 roku zorganizowała pierwsze obchody w kościele metodystów w Grafton, rozdając uczestnikom białe goździki – ulubione kwiaty swojej matki. Następnie rozpoczęła kampanię listowną do polityków, pastorów i przedsiębiorców. W 1910 roku Dzień Matki uznał stan Wirginia Zachodnia, a 8 maja 1914 roku prezydent Woodrow Wilson podpisał proklamację ustanawiającą drugą niedzielę maja świętem narodowym.

Dalszy ciąg jest gorzki. Święto natychmiast przejęli kwiaciarze, producenci kartek i cukiernicy. Jarvis uznała to za zdradę idei – protestowała, procesowała się, a raz została nawet zatrzymana za zakłócanie zjazdu matek amerykańskich żołnierzy, na którym sprzedawano goździki. Resztę życia i cały majątek poświęciła na walkę z komercjalizacją własnego pomysłu. Zmarła w 1948 roku w sanatorium, bez grosza; sama nigdy nie została matką. Więcej o amerykańskich obchodach: Mother’s Day – Dzień Matki w USA.

Dzień Matki w Polsce: fakty i legenda o roku 1914

W wielu artykułach, a przez lata także w Wikipedii, można przeczytać, że pierwszy Dzień Matki w Polsce obchodzono 26 maja 1914 roku w Krakowie. Brzmi wiarygodnie, ale dziennikarze i historycy, którzy sprawdzali tę datę w archiwach i prasie z epoki, nie znaleźli na to żadnego potwierdzenia. Najprawdopodobniej ktoś połączył rok 1914 (ustanowienie święta w USA) z polską datą 26 maja i tak powstała legenda, powielana od jednej strony do drugiej.

To, co da się udokumentować, wygląda tak: pomysł dotarł do Polski jesienią 1923 roku, a wiosną 1924 roku Polski Czerwony Krzyż ogłosił pierwsze komunikaty o planowanym Dniu Matki. PCK, wspierany przez szkoły i organizacje kobiece, traktował święto jako okazję do podkreślenia roli matek w budowaniu odrodzonego państwa. Obchody wyznaczono na ostatnią niedzielę maja – maj był w Polsce miesiącem maryjnym, więc wybór wydawał się naturalny.

Skąd wzięło się 26 maja?

Przed wojną data była ruchoma. Po II wojnie światowej Dzień Matki obchodzono coraz częściej w konkretny dzień – 26 maja – i ta data po prostu się utrwaliła. Nie ma dekretu, ustawy ani uchwały, która by ją wprowadziła; to wyłącznie siła zwyczaju, wzmocniona przez kalendarze, prasę i szkoły. Dzięki temu Polska jest dziś jedynym krajem na świecie, który świętuje Dzień Matki właśnie 26 maja i nie przenosi go na niedzielę.

Dzień Matki w PRL i dziś

W Polsce Ludowej święto rozkwitło w szkołach i przedszkolach – to wtedy narodziła się tradycja laurki, akademii z wierszami i piosenkami oraz prezentów robionych własnoręcznie na zajęciach. Z braku sklepowego wyboru dzieci lepiły, wycinały i malowały – i ten zwyczaj przetrwał do dziś w niemal niezmienionej formie. Współcześnie Dzień Matki to jedno z najpopularniejszych świąt nieformalnych w Polsce: kwiaty, kartki, wspólny obiad, a w przedszkolach coraz częściej połączone obchody Dnia Mamy i Taty (Dzień Ojca przypada 23 czerwca).

Ciekawostki o Dniu Matki

• Biały goździk, który Anna Jarvis rozdała w 1908 roku, do dziś jest w USA symbolem święta: biały nosi się na pamiątkę zmarłej mamy, czerwony lub różowy – dla żyjącej.
• Jarvis upierała się przy pisowni „Mother’s Day” (liczba pojedyncza) – święto miało dotyczyć twojej matki, nie matek w ogóle.
• Niemcy wprowadziły Muttertag w 1923 roku z inicjatywy… związku właścicieli kwiaciarni.
• W Polsce nazwę święta piszemy wielkimi literami: Dzień Matki. „Dzień Mamy” to poprawna wersja potoczna.
• Dzień Matki nigdy nie był w Polsce dniem wolnym od pracy – i chyba nikt tego nie postuluje.

Daty obchodów w innych krajach i ich historie: Dzień Matki na świecie. Wszystko o polskim święcie w jednym miejscu: strona główna Dzień Mamy.